Tại sao mình cứ tự phá hoại chính mình mỗi khi sắp ổn

Có những giai đoạn cuộc sống của cậu dường như đang đi vào quỹ đạo đẹp đẽ nhất. Công việc bắt đầu suôn sẻ, sếp ghi nhận năng lực của cậu, một dự án hứa hẹn đang nằm trong tầm tay. Hoặc cậu vừa bước vào một mối quan hệ ấm áp, người kia thực sự quan tâm và mang lại cho cậu cảm giác bình yên hiếm có. Mọi thứ đang tốt lên, bầu trời quang đãng, sóng gió tạm thời lùi xa. Đáng lẽ cậu phải vui mừng khôn xiết. Nhưng không, ngay chính giữa lúc ấy, một thứ gì đó bên trong cậu lại cựa quậy đầy bất an.

Và rồi, cậu bắt đầu vô thức phá hỏng tất cả. Cậu liên tục trễ những deadline quan trọng bằng những lý do lãng xẹt. Cậu trở nên lạnh nhạt, hay cáu gắt và cố tình khơi mào những cuộc cãi vã vô lý với người yêu. Cậu lười biếng một cách kỳ lạ ngay sát ngày bảo vệ thành quả. Cậu tự tay gạt bỏ những cơ hội mà cậu từng thức trắng đêm để mơ về.

Khi mọi thứ sụp đổ, khi dự án tuột khỏi tay, khi người kia mệt mỏi rời đi, cậu đứng giữa đống đổ nát do chính mình tạo ra. Cậu ôm đầu tự hỏi bản thân bị làm sao vậy. Sao mình cứ mãi là kẻ ngáng đường của chính mình. Sao cứ mỗi khi sắp chạm tay vào hạnh phúc, mình lại tự hất đổ chén cơm của mình một cách nhẫn tâm đến thế. Cậu trừng phạt bản thân bằng những lời cay độc nhất: mày là đồ vô dụng, mày không bao giờ khá lên được, mày chỉ mang lại rắc rối.

Phần phá hoại ấy thật ra đang muốn bảo vệ cậu

Nhưng khoan đã, hãy dừng lại những lời buộc tội ấy một chút. Cái phần đang ra sức phá hoại cậu, thật ra không mang tâm địa của một kẻ thù. Nghe có vẻ vô lý, nhưng nó chưa bao giờ muốn làm cậu đau. Trái lại, nó đang cố gắng bằng mọi giá để bảo vệ cậu. Chỉ có điều, cách bảo vệ của nó quá vụng về, cực đoan và dựa trên những bản thiết kế đã hoàn toàn lỗi thời.

Để hiểu được điều này, cậu cần nhìn sâu vào cách tâm trí cậu vận hành. Tâm trí con người ưu tiên sự an toàn, và với nó, an toàn đồng nghĩa với những gì quen thuộc. Nếu cậu đã lớn lên trong một môi trường đầy biến động, nơi những niềm vui thường ngắn ngủi và luôn đi kèm với sự mất mát ngay sau đó, tâm trí cậu sẽ học được một bài học cay đắng: hạnh phúc là thứ rất nguy hiểm. Hạnh phúc có nghĩa là cậu có thứ để mất, và cảm giác bị tước đoạt món đồ yêu thích bao giờ cũng đau hơn là ngay từ đầu không có nó.

Khi mọi thứ trở nên quá tốt đẹp, tâm trí cậu ngay lập tức bật còi báo động. Nó cảm thấy sự tĩnh lặng này chỉ là khoảng lặng trước cơn bão. Nó thì thầm vào tai cậu rằng trước sau gì mọi thứ cũng sẽ tồi tệ thôi, trước sau gì người ta cũng sẽ rời bỏ mày, trước sau gì thất bại cũng sẽ ập tới. Và thay vì nơm nớp lo sợ chờ đợi cái kết bi đát đó rơi xuống đầu mình một cách bị động, một phần trong cậu thà tự tay kết liễu mọi thứ ngay từ bây giờ. Tự phá hoại, ở một góc độ sâu thẳm, chính là một nỗ lực tuyệt vọng để giành lại quyền kiểm soát. Thà chính mình đạp đổ nó, còn hơn để cuộc đời tước nó đi một cách tàn nhẫn. Ít ra trong nỗi đau tự tạo, cậu biết trước kết cục và không bị bất ngờ.

Khi hạnh phúc cảm thấy quá xa lạ

Bên cạnh nỗi sợ mất mát, tự phá hoại còn bắt nguồn từ một câu chuyện cũ rích mà cậu không ngừng tự kể về bản thân: câu chuyện về giá trị của chính mình. Sự tự ti chưa bao giờ là một cảm giác dễ chịu, nhưng nó lại là thứ cậu quen thuộc nhất. Cậu quen với việc là một người thất bại, một người không đủ tốt, một người không xứng đáng với tình yêu trọn vẹn. Câu chuyện ấy ăn sâu vào máu thịt, trở thành cái khuôn định hình danh tính của cậu.

Nên khi những điều tốt đẹp gõ cửa, chúng tạo ra một sự vênh váo dữ dội với cái khuôn quen thuộc ấy. Hạnh phúc làm cậu thấy chói mắt và không thoải mái. Tâm lý học gọi đó là sự bất hòa nhận thức. Con người luôn có xu hướng đưa mọi thứ về lại trạng thái quen thuộc, dù trạng thái đó có tồi tệ đến mức nào. Nên khi cậu được yêu thương vô điều kiện, cậu lại thấy ngột ngạt vì nó không giống với hình ảnh một kẻ bị hắt hủi mà cậu tự gán cho mình. Thế là cậu tự phá vỡ mối quan hệ để quay về với sự cô đơn quen thuộc, nơi cậu có thể thở dài và tự nhủ rằng mình biết ngay mà, chẳng ai yêu mình thật lòng đâu. Cậu phá hỏng không phải vì cậu thích đau khổ, mà vì hạnh phúc cảm thấy quá xa lạ.

Nguồn gốc của những niềm tin sai lệch này thường nằm ở những ngày tháng ấu thơ, ở cách cậu được đối xử khi còn nhỏ xíu. Đó là tiếng vọng của một đứa trẻ luôn phải gồng mình chứng minh giá trị, một đứa trẻ không dám tin vào những điều tốt đẹp vì chưa từng được nhận chúng một cách bền vững. Nếu cậu muốn tìm về ngọn nguồn của cảm giác không xứng đáng này, bài Đứa trẻ bên trong và những vết thương chưa được vỗ về sẽ là chiếc chìa khóa giúp cậu mở ra những góc khuất chưa từng được ánh sáng chạm tới.

Dịu dàng với phần đang muốn đạp đổ

Khi đã nhìn ra cơ chế vận hành của sự tự phá hoại, bước đầu tiên cậu cần làm không phải là gồng lên chống lại nó. Đừng cắn răng thề thốt rằng tôi sẽ không bao giờ lặp lại điều này nữa. Sự cấm đoán chỉ làm cho cái lò xo bị nén chặt hơn. Lần tới, khi cậu nhận thấy mình đang bắt đầu lơ là công việc, bắt đầu muốn chọc giận người yêu, bắt đầu muốn bỏ cuộc, hãy chậm lại một chút.

Hãy đối xử với cái phần đang muốn đạp đổ mọi thứ ấy bằng sự tò mò. Cậu có thể tĩnh lặng và tự hỏi: phần này đang sợ hãi điều gì, nó đang cố che chắn cho mình khỏi nỗi đau nào. Khi cậu đối thoại với nỗi sợ thay vì trốn tránh nó, sức mạnh của nó sẽ thuyên giảm. Cậu có thể vỗ về nó, nói với nó rằng mình biết con đang rất sợ tổn thương, mình biết con muốn rút lui cho an toàn, nhưng lần này chúng ta đã lớn rồi, chúng ta có thể thử ở lại thêm một chút xem sao.

Cậu cũng cần bắt tay vào việc viết lại câu chuyện về giá trị bản thân. Mỗi khi một điều tốt đẹp đến, cậu hãy cho phép mình ngồi lại với cảm giác ngượng ngùng và khó chịu mà nó mang lại. Đừng đẩy nó ra ngay lập tức. Hãy hít sâu và nhủ thầm rằng mình xứng đáng với điều này, dẫu cho nó có lạ lẫm đến đâu. Quá trình làm mới lại lăng kính nhìn nhận bản thân là một hành trình dài, đòi hỏi cậu phải liên tục lột bỏ những định kiến cũ rích, giống như việc lau một tấm kính mờ bao năm. Bài Làm sao để thấu hiểu bản thân hơn sẽ cung cấp cho cậu một vài điểm tựa vững chắc để đi tiếp con đường này.

Cậu sẽ không thể xóa bỏ hoàn toàn thói quen tự phá hoại chỉ sau một đêm. Sẽ có những ngày cậu lại đi vào vết xe đổ, lại làm tổn thương những người cậu thương và những thứ cậu trân quý. Xin cậu đừng quá cay nghiệt với những lúc vấp ngã ấy. Mỗi một lần cậu nhận diện ra mình đang tự tay phá hoại, dù chỉ là sau khi chuyện đã lỡ rồi, cũng đã là một bước tiến rất dài so với việc bị nó điều khiển hoàn toàn trong vô thức. Hãy kiên nhẫn. Sự dịu dàng với bản thân là thứ thuốc giải độc duy nhất cho thói quen này. Dần dần, từng ngày một, cậu sẽ học được cách tin tưởng rằng những điều tốt đẹp không phải là những chiếc bẫy, và cậu, với trọn vẹn cả những tì vết của mình, hoàn toàn xứng đáng được ôm lấy một cuộc sống êm đềm trọn vẹn. Cậu cũng có thể nhận ra đôi khi sự cô đơn đẩy cậu vào việc phá vỡ mọi thứ để không ai thấy cậu lẻ loi, bài Cảm giác không thuộc về đâu cả sẽ an ủi phần nào cái trống vắng đó trong cậu.

---