Trong buổi đánh giá cuối năm, cậu vừa được sếp xướng tên khen ngợi trước cả công ty, hoặc bất ngờ nhận được quyết định thăng cấp lên vị trí mà bao người dòm ngó. Lẽ ra lúc này cậu phải mở tiệc ăn mừng, gọi điện khoe bố mẹ hay ít nhất là mỉm cười tự mãn. Nhưng không. Thay vì thế, mồ hôi lạnh rịn ra nơi thái dương, dạ dày cậu cuộn lên một cơn quặn thắt lạ lùng. Một tiếng nói lanh lảnh vang lên trong đầu: "Tiêu rồi, họ nhầm người rồi. Lỡ mai họ kiểm tra lại và phát hiện ra mình không hề giỏi như thế thì sao?".

Đó không phải là một sự khiêm tốn giả tạo. Cậu thật lòng tin sái cổ rằng mình có được ngày hôm nay hoàn toàn là nhờ... ăn may. Nhờ đúng thời điểm công ty đang thiếu người, nhờ khách hàng dễ tính, nhờ cái file thuyết trình hôm đó chạy mượt mà, và quan trọng nhất: nhờ cậu diễn quá đạt nên chưa ai bóc mẽ được sự yếu kém bên trong cậu. Mỗi lời tán dương ném về phía cậu không khác gì một viên gạch đè thêm lên vai. Cậu lao đầu vào cày cuốc, làm việc thâu đêm suốt sáng, gánh vác gấp đôi người khác không phải vì đam mê cống hiến, mà vì cậu đang vật lộn để đắp vá cái hình ảnh hoàn hảo ảo ảnh mà mọi người đang tin. Cậu sống sót qua từng ngày bằng nỗi nơm nớp lo sợ: cái màn kịch này sớm muộn gì cũng tàn, và mình sẽ bị vạch mặt là kẻ mạo danh vĩ đại nhất.

Thành tích chất đống cũng không đánh bại được cái tôi tự ti

Điều mỉa mai nhất của "Hội chứng kẻ mạo danh" (Imposter Syndrome) là khả năng bẻ cong hiện thực đến khó tin. Cậu có thể vứt lên bàn hàng tá bằng cấp đỏ chót, những báo cáo tăng trưởng rõ mười mươi, những dự án đã thành hình, nhưng tất cả đống bằng chứng thép ấy đều vỡ vụn trước một bộ lọc méo mó trong não cậu. Khi thắng lớn, bộ lọc ấy bảo: "Hên thôi, ai làm chẳng được". Nhưng chỉ cần cậu gõ sai một lỗi chính tả trong email gửi khách hàng, nó liền nhảy dựng lên rêu rao: "Thấy chưa! Tao đã bảo mày là một đứa bất tài vô dụng mà!".

Sợi rễ của căn bệnh này cắm sâu vào một ảo tưởng từ thuở ấu thơ: cậu tin rằng con người ta sinh ra là để tạo ra thành tích, và nếu không xuất sắc tuyệt đối, cậu không có giá trị gì cả. Có thể vì cậu từng là đứa trẻ chỉ được ôm ấp khen ngợi khi cầm tờ giấy khen điểm mười về nhà. Khi trưởng thành, cậu ghim chặt cái tôi của mình vào chức danh và KPI. Lời khen không còn là phần thưởng, nó biến thành bản án treo lơ lửng trên đầu, buộc cậu phải nai lưng ra bảo vệ vị trí "hoàn hảo" đó.

Nỗi kinh hoàng bị bóc phốt càng bị xới tung lên mỗi khi cậu tham gia một cuộc họp, nhìn quanh thấy ai cũng nói năng dõng dạc, diện mạo tinh tươm. Cậu đem cái nội tâm đang rối như tơ vò của mình đi so với cái vỏ ngoài xịt nước hoa thơm lừng của họ, rồi đập tay kết luận: "Trong phòng này chỉ có mình là đồ dỏm". Nếu thói quen ngửa cổ nhìn người khác làm cậu đau cổ, bài Khi thành công của người khác làm mình thấy mình thất bại sẽ giúp cậu hạ tầm mắt xuống một chút.

Ai cũng đang phải "diễn" một chút để sống sót

Cậu ạ, để mình kể cho cậu nghe một bí mật mà người lớn không ai dạy: Cái ông sếp trông có vẻ hét ra lửa kia, hay chị đồng nghiệp làm việc mượt như máy, họ cũng có những đêm trằn trọc ôm đầu nghĩ "Trời ơi mình đang làm cái quái gì thế này?". Rất nhiều người vĩ đại, những người được lên trang bìa tạp chí, đều từng thừa nhận họ luôn có cảm giác mình là kẻ lừa đảo. Sự tự tin mười phân vẹn mười mà cậu thấy ở người khác, đa phần là một bộ giáp họ phải tự chế ra để bước ra đường chiến đấu mỗi sáng. Cậu không phải là kẻ mạo danh duy nhất, thế giới này thực chất là một vũ hội hóa trang khổng lồ.

Và đây là một nghịch lý thú vị: Việc cậu mắc hội chứng kẻ mạo danh lại chính là bằng chứng đanh thép nhất cho thấy cậu KHÔNG PHẢI là kẻ mạo danh. Một tên lừa đảo thứ thiệt, hay một kẻ bất tài vô độ, sẽ chẳng bao giờ trăn trở xem mình có xứng đáng hay không. Chỉ vì cậu có đạo đức nghề nghiệp, vì cậu biết tự đánh giá, vì cậu hiểu biển học là vô bờ nên cậu mới e sợ. Cái cảm giác mình còn non nớt ấy, thật ra lại là la bàn của những người tài năng và biết điều.

Hạ gục "kẻ mạo danh" bằng sự ghi nhận tỉ mỉ

Cậu không thể tiêm một mũi vaccine để vĩnh viễn tiêu diệt hội chứng này. Nó sẽ thỉnh thoảng quay lại gõ cửa vào những cột mốc lớn trong đời. Mục tiêu không phải là xóa bỏ nó, mà là tước đi cái loa phóng thanh của nó. Khi tiếng nói ấy thì thào: "Dự án này thành công là do thị trường đang lên thôi", cậu hãy mạnh dạn cãi lại bằng một cái giọng tỉnh rụi: "Đúng là có yếu tố thị trường, nhưng thị trường có tự ngồi làm slide thuyết trình đến 3 giờ sáng không? Là tao làm cơ mà". Cậu không cần ép mình gào thét "Tôi là người giỏi nhất thế giới", cậu chỉ cần sòng phẳng với công sức mình bỏ ra.

Hãy bắt đầu chuẩn bị một cuốn sổ nhỏ. Cứ cuối tuần, cậu ghi lại ba điều mình đã giải quyết được. Không cần đao to búa lớn, ví dụ như: "Mình đã thuyết phục được ông khách hàng khó tính chốt hợp đồng", hay "Mình đã sửa xong cái bug code quái quỷ mất hai ngày". Viết xuống giấy bằng mực thật. Khi não cậu đòi phủ nhận, cậu lôi đống bằng chứng ấy ra đập vào mặt nó. Hơn nữa, hãy thử chủ động thú nhận cảm giác "sợ bị lật tẩy" này với một người đồng nghiệp cậu tin tưởng. Cậu sẽ giật mình khi thấy họ thở phào và đập tay với cậu: "Trời, tao cũng y chang!".

Áp lực phải nhón gót cho bằng anh bằng em, phải đắp một cái vỏ bọc hào nhoáng cho hợp chuẩn là thứ xiềng xích mà thế hệ này đang tự quấn vào nhau. Bài Áp lực đồng trang lứa, khi ai cũng đang chạy nhanh hơn sẽ bóc tách sâu hơn về cái bẫy này. Cậu đang đứng ở đây, trên cái ghế này, nhận mức lương này, không phải do có thần linh nào phù hộ, mà do chính đôi bàn tay trầy xước của cậu đã leo lên. Cậu không mạo danh ai cả. Cậu chính là cậu, đang nỗ lực từng ngày, và cậu hoàn toàn xứng đáng với những tràng vỗ tay đó.

Để lời nói trong đầu dịu lại

Cậu không cần phải đợi đến khi hết hẳn cảm giác mạo danh mới được phép sống nhẹ nhõm. Nó có thể sẽ ghé lại nhiều lần trong đời, và điều đó không sao. Cái cậu có thể làm là thay đổi mối quan hệ của mình với cái giọng nói khắc nghiệt ấy. Khi nó cất lên rằng cậu chỉ may mắn thôi, cậu thử nhẹ nhàng phản biện lại: may mắn không tự làm xong công việc, chính mình đã làm nó. Cậu không cần phải tin ngay vào lời phản biện đó, chỉ cần để nó có mặt bên cạnh lời tự phê, để cậu không bị cuốn đi một chiều.

Một cách thiết thực khác là tập ghi nhận đóng góp của chính mình một cách cụ thể, bằng văn bản. Khi một việc tốt diễn ra, cậu thử viết ra mình đã làm gì để góp phần vào đó, một cách trung thực, không hạ thấp cũng không phóng đại. Việc này nghe đơn giản nhưng nó từ từ xây lại một cái nhìn công bằng hơn về bản thân, thay cho cái lăng kính chỉ phóng to lỗi lầm. Và cậu cũng có thể thử kể cho một người mình tin về nỗi sợ này. Cậu sẽ ngạc nhiên khi thấy họ gật đầu thấu hiểu, vì rất có thể họ cũng đang mang nó.

Cái áp lực phải luôn giỏi hơn, phải chạy cho kịp, phải chứng minh mình không thua kém ai là một gánh nặng mà nhiều người trẻ đang gồng gánh, và nó nuôi dưỡng đúng cái nỗi sợ mạo danh này. Bài Áp lực đồng trang lứa, khi ai cũng đang chạy nhanh hơn đi sâu hơn vào cái guồng quay ấy. Cậu xứng đáng có mặt ở nơi cậu đang đứng, không phải vì cậu hoàn hảo, mà vì cậu đã thật sự làm việc để đến được đó. Và cậu được phép tin vào điều đó, một cách nhẹ nhàng, từng chút một.