Tại sao mình không thể ngừng lo lắng về mọi thứ

Có những ngày cậu cảm thấy tâm trí mình giống như một chiếc xe mất phanh lao dốc. Cậu vừa giải quyết xong một rắc rối ở công ty, chưa kịp thở phào nhẹ nhõm được năm phút, bộ não đã nhanh chóng vớt lên một lý do mới để bất an. Cậu bắt đầu lo về lời nhận xét của sếp trong buổi họp chiều qua, liệu có ẩn ý gì không. Cậu lo về số tiền trong tài khoản liệu có đủ để xoay xở nếu tháng sau xảy ra biến cố. Cậu lo về một vết đau nhói ở ngực mà theo cậu tìm kiếm trên mạng thì rất có thể là bệnh hiểm nghèo.

Vòng xoáy suy nghĩ ấy cứ cuốn cậu đi từ viễn cảnh tồi tệ này sang thảm họa tồi tệ khác, bất chấp việc phần lớn những điều cậu đang sợ hãi còn chưa từng, và rất có thể sẽ chẳng bao giờ, xảy ra trong thực tế. Nhưng cơ thể cậu thì không biết phân biệt giữa tưởng tượng và thực tại. Nó căng cứng, nhịp tim đập loạn nhịp, dạ dày thắt lại, giống y hệt như đang đối mặt với một con thú dữ thật sự.

Cậu thấy mệt rã rời. Bạn bè khuyên cậu nghĩ thoáng lên, gia đình bảo cậu đừng có lo bò trắng răng nữa, chuyện đâu còn có đó. Những lời khuyên ấy thường chỉ làm cậu bực mình hơn, bởi nếu chỉ cần nói một câu "đừng lo nữa" mà cái công tắc trong não tự động tắt phụp đi, thì cậu đã làm từ rất lâu rồi. Cậu không hề cố ý đày đọa bản thân, nhưng cậu không tìm ra cách nào để bước ra khỏi cái guồng quay đáng sợ đó.

Lo lắng từng là tấm khiên bảo vệ cậu

Sự lo lắng triền miên thật ra không phải là dấu hiệu của sự kém cỏi, yếu đuối hay một bộ óc rảnh rỗi sinh nông nổi. Nếu nhìn từ góc độ tiến hóa và tâm lý, cậu sẽ thấy sự lo lắng ban đầu được sinh ra là để bảo vệ cậu. Bộ não con người được lập trình để ưu tiên sự sống sót hơn là sự hạnh phúc. Nó có một bộ phận chuyên dò tìm các mối đe dọa.

Với nhiều người, bộ phận cảnh báo này nhạy cảm hơn bình thường. Điều đó thường bắt nguồn từ một tuổi thơ hoặc những trải nghiệm quá khứ đầy bất trắc. Nếu cậu từng sống trong một môi trường mà ngày mai luôn là một ẩn số đáng sợ, nơi cậu không được bảo bọc đủ đầy, cậu đã phải tự học cách lường trước mọi tình huống xấu nhất để tồn tại. Lo xa trở thành tấm khiên bảo vệ cậu khỏi sự bất ngờ và đau đớn. Tâm trí cậu đúc kết ra một công thức: càng lo nghĩ nhiều, mình càng chuẩn bị tốt, và mình càng an toàn.

Nhưng vấn đề là, ngay cả khi hoàn cảnh hiện tại đã trở nên yên ổn, tấm khiên ấy vẫn không được hạ xuống. Cái radar dò tìm rủi ro của cậu đã bị kẹt ở chế độ lúc nào cũng bật max công suất. Nó quét qua mọi ngóc ngách của cuộc sống thường nhật và biến những biến số nhỏ xíu thành những thảm họa kinh hoàng. Tâm trí cậu mắc kẹt trong ảo tưởng rằng sự lo lắng mang lại cho cậu quyền kiểm soát. Nó lừa cậu tin rằng nếu cậu tua đi tua lại một viễn cảnh tồi tệ đủ nhiều lần, viễn cảnh đó sẽ không xảy ra, hoặc ít nhất cậu sẽ không gục ngã khi nó ập tới. Nhưng sự thật tàn nhẫn là lo lắng không hề giải quyết được rắc rối của ngày mai, nó chỉ vắt kiệt sức lực của cậu trong ngày hôm nay mà thôi.

Đêm khuya luôn là khoảng thời gian tồi tệ nhất của những người hay lo. Khi không gian lắng xuống, những công việc bận rộn ban ngày lùi xa, cậu không còn lớp vỏ bọc nào để trốn tránh những suy nghĩ của mình. Những bóng ma của sự bất an ùa về, tranh nhau gào thét trong đầu cậu, khiến những giấc ngủ trở nên xa xỉ. Nếu bóng tối thường xuyên đánh thức những cơn ác mộng khi cậu còn đang mở mắt, bài Thức ba giờ sáng không ngủ được vì suy nghĩ chạy không ngừng sẽ giống như một cái ôm đồng cảm gửi đến cậu trong những đêm dài thức trắng ấy.

Vì sao càng đè nén càng lo nhiều hơn

Phản xạ đầu tiên của cậu khi rơi vào vòng xoáy lo âu là cố gắng chống lại nó. Cậu tự mắng mình là đồ dở hơi, cậu ép bản thân phải nghĩ về những điều vui vẻ. Nhưng tâm trí là một vùng đất kỳ lạ: cậu càng cấm nó nghĩ về điều gì, nó sẽ càng ám ảnh về điều đó. Việc cố gắng chèn ép sự lo lắng giống như việc cậu cố gắng giữ một quả bóng căng hơi dưới đáy hồ nước. Cậu dùng mọi sức lực đè nó xuống, nhưng chỉ cần cậu lơi tay một chút, quả bóng sẽ bật tung lên mặt nước với một lực mạnh gấp nhiều lần.

Những cách dịu dàng để trở về hiện tại

Thay vì coi sự lo lắng là kẻ thù không đội trời chung, cậu hãy thử thay đổi tư thế đối diện với nó. Lần tới, khi cảm thấy lồng ngực bắt đầu nghẹt lại bởi một nỗi lo vô hình, cậu đừng vội hoảng hốt. Cậu hãy lùi lại một bước trong tâm tưởng, vào vai một người quan sát tĩnh lặng. Cậu hãy thầm nhắc nhở bản thân: à, tâm trí mình lại đang vẽ ra những câu chuyện đáng sợ nữa rồi. Chỉ một sự ghi nhận nhẹ nhàng đó thôi cũng đủ tạo ra một khoảng trống giữa cậu và dòng suy nghĩ. Cậu sẽ nhận ra một sự thật quan trọng: cậu không phải là những suy nghĩ của cậu, và không phải suy nghĩ nào lướt qua đầu cậu cũng là sự thật.

Một thực hành rất hiệu quả khác để đối phó với những suy nghĩ lan man là dùng neo đậu vật lý để kéo bản thân về với hiện tại. Lo lắng là sinh vật chỉ sống sót được ở thì tương lai. Nó chết yểu khi bị lôi tuột về khoảnh khắc này. Khi đầu óc bắt đầu đi xa, cậu hãy chủ động cảm nhận đôi bàn chân mình đang chạm xuống mặt sàn vững chãi ra sao. Cậu hãy đếm năm màu sắc khác nhau trong căn phòng, lắng nghe tiếng quạt trần quay đều đều, hoặc chú ý vào hơi thở không khí lạnh đi qua cánh mũi. Sự tập trung vào những cảm giác chân thực của hiện tại sẽ cắt đứt nguồn năng lượng nuôi dưỡng những viễn cảnh hãi hùng của tương lai.

Cậu cũng có thể tạo ra một vùng chứa an toàn cho sự lo âu thay vì để nó tràn lan khắp ngày. Cậu có thể tự đặt ra một giờ lo lắng cố định, khoảng hai mươi phút mỗi buổi chiều muộn. Bất cứ khi nào một nỗi lo nảy sinh ngoài khung giờ đó, cậu hãy ghi nó ra giấy và tự nhủ: mình sẽ nghĩ về vấn đề này vào lúc năm giờ chiều. Rất nhiều khi, khi thời điểm hẹn đến, cậu nhìn lại trang giấy và thấy những vấn đề đó chẳng còn đáng sợ như cậu tưởng tượng lúc ban đầu nữa. Việc đều đặn ghi chép và bóc tách những mớ bòng bong trong tâm trí cũng chính là con đường thiết thực để cậu hiểu rõ hơn những góc khuất của mình, và bài Làm sao để thấu hiểu bản thân hơn sẽ cung cấp cho cậu những gợi ý cụ thể để làm điều đó mỗi ngày.

Vượt qua sự lo lắng triền miên không phải là chuyện ngày một ngày hai. Nó là một sự luyện tập cần mẫn của lòng kiên nhẫn. Cậu không cần phải tiêu diệt hoàn toàn sự lo âu để có được một cuộc đời hạnh phúc. Cậu chỉ cần học cách quan sát nó bằng sự thấu hiểu dịu dàng, nhẹ nhàng tước đi quyền năng điều khiển của nó lên cuộc sống của cậu. Dần dần, con quái vật lo âu sẽ thu nhỏ lại, ngoan ngoãn nằm ở một góc tâm trí, không còn gầm gừ khiến cậu hoảng sợ mỗi ngày nữa. Và cậu, cuối cùng cũng có thể dành trọn vẹn năng lượng của mình để sống trọn vẹn cho ngày hôm nay.

---