Kiểu gắn bó của mình nói gì về cách mình thương người

Cậu có bao giờ ngẩn ngơ tự hỏi, tại sao dù trải qua nhiều mối tình với những con người hoàn toàn khác biệt, cậu vẫn luôn mắc kẹt trong một vòng lặp cảm xúc duy nhất. Có người yêu cậu nồng nhiệt, có người yêu cậu nhẹ nhàng, nhưng cậu thì luôn là người đóng vai kẻ lo sợ. Cậu luôn cần người kia nhắn tin cập nhật tình hình mỗi giờ. Cậu luôn dằn vặt suy diễn khi họ lỡ xem tin nhắn mà bận không đáp lại ngay. Chỉ một cái chau mày của đối phương cũng đủ làm bầu trời trong cậu sụp đổ.

Hoặc cậu lại là một thái cực hoàn toàn trái ngược. Cậu thấy những mối quan hệ mới chớm nở thật lãng mạn, nhưng cứ hễ tình cảm tiến sâu thêm một bước, cậu lại thấy ngột ngạt khó thở. Khi người ta bắt đầu muốn bàn về tương lai, muốn chia sẻ những thứ thầm kín, cậu tự động dựng lên một bức tường vô hình. Cậu lùi lại, tỏ ra bận rộn, lạnh nhạt hoặc viện đủ cớ để đẩy họ ra xa, chỉ để bảo vệ cái khoảng trời tự do của riêng mình.

Những phản ứng trái khoáy ấy cứ lặp đi lặp lại khiến cậu mệt mỏi và lắm lúc muốn từ bỏ chuyện yêu đương. Cậu nghĩ mình có vấn đề, hoặc mình chỉ toàn gặp sai người. Nhưng thực tế thì, những khuôn mẫu ấy không phải lỗi của số phận, cũng không phải là khuyết điểm tính cách của cậu. Tâm lý học gọi đó là attachment style, tức là kiểu gắn bó. Và việc thấu hiểu kiểu gắn bó của chính mình giống như việc tìm thấy bản đồ kho báu, giúp cậu đi xuyên qua những khu rừng mù mịt của tình cảm một cách sáng rõ hơn bao giờ hết.

Kiểu gắn bó đến từ đâu

Kiểu gắn bó không tự nhiên sinh ra từ không khí. Nó là một di sản cậu mang theo từ những năm tháng đầu đời. Khi còn là một đứa trẻ bé xíu nằm trong nôi, cậu hoàn toàn phụ thuộc vào người chăm sóc mình. Cách mà cha mẹ hoặc người thân đáp lại tiếng khóc của cậu, đáp ứng nhu cầu của cậu, đã âm thầm viết nên những dòng mã đầu tiên cho cách cậu nhìn nhận tình yêu sau này.

Nếu một đứa trẻ mỗi khi khóc đói, khóc sợ đều được bế lên dỗ dành kịp thời, nó sẽ lớn lên với một niềm tin vững chắc: thế giới này rất an toàn, người khác đáng tin cậy, và mình xứng đáng được yêu thương. Những đứa trẻ ấy lớn lên mang trong mình kiểu gắn bó an toàn. Chúng thoải mái với sự thân mật nhưng cũng không sợ hãi sự độc lập. Chúng có thể yêu một cách tự tại, không ghen tuông vô lý và cũng không đánh mất chính mình khi bước vào một mối quan hệ.

Nhưng nếu sự phản hồi ấy không ổn định thì sao. Lúc thì cha mẹ ôm ấp nồng nhiệt, lúc thì lạnh nhạt xua đuổi hoặc bận rộn bỏ mặc. Đứa trẻ sẽ luôn sống trong trạng thái phấp phỏng không biết lúc nào mình mới được quan tâm. Lớn lên, nó sẽ mang kiểu gắn bó lo âu. Những người mang kiểu gắn bó này luôn thèm khát sự gần gũi đến mức cực đoan. Họ sống trong nỗi sợ bị bỏ rơi thường trực, và luôn phải tìm kiếm sự trấn an liên tục từ đối tác để bù đắp cho cái hố sâu bất an bên trong mình.

Và nếu một đứa trẻ khóc mãi mà chẳng có ai đến dỗ, nó sẽ tự rút ra một bài học đau đớn: khóc lóc chẳng ích gì, nhu cầu của mình chẳng ai thèm quan tâm, tốt nhất là tự thân vận động. Lớn lên, đứa trẻ ấy trở thành người mang kiểu gắn bó né tránh. Họ đề cao sự tự lập đến mức cực đoan, coi sự phụ thuộc cảm xúc là một điểm yếu. Họ sợ sự thân mật vì sâu thẳm, họ tin rằng càng gần gũi ai đó, họ càng dễ bị kiểm soát hoặc cuối cùng cũng sẽ bị thất vọng mà thôi.

Hiểu để bao dung, không phải để dán nhãn

Việc gọi tên được những kiểu gắn bó này không phải để cậu tìm lý do đổ lỗi cho tuổi thơ, hay để gán cho mình một cái nhãn mác không thể thay đổi. Việc hiểu kiểu gắn bó là để cậu mang lại cho mình sự thấu cảm bao dung nhất. Khi cậu biết mình là người gắn bó lo âu, cậu sẽ hiểu vì sao mình lại phát điên khi người yêu im lặng. Cậu nhận ra đó không phải là sự đòi hỏi vô lý, mà là tiếng kêu cứu của một đứa trẻ sợ bị bỏ rơi đang trỗi dậy. Khi hiểu đối phương mang kiểu né tránh, cậu sẽ bớt lấy sự xa cách của họ làm sự xúc phạm cá nhân. Cậu sẽ hiểu đó chỉ là chiếc vỏ ốc họ chui vào để tự vệ khi thấy choáng ngợp. Sự thấu hiểu này làm dịu đi những lời buộc tội gay gắt và mở đường cho những cuộc trò chuyện mềm mỏng hơn. Mối liên hệ giữa nỗi sợ và cách ta phản ứng mạnh mẽ đến mức nếu cậu cần đi sâu hơn vào việc nỗi sợ mất đi một người chi phối cậu ra sao, bài Nỗi sợ bị bỏ rơi âm thầm điều khiển cách mình yêu sẽ là lời tâm tình rất đáng để cậu nán lại.

Kiểu gắn bó không phải bản án chung thân

Điều tuyệt vời nhất của những nghiên cứu về gắn bó là nó khẳng định kiểu gắn bó không phải là một bản án chung thân. Nó là một mô thức cậu đã học được từ môi trường, vậy nên cậu hoàn toàn có thể học lại một mô thức khác lành mạnh hơn. Trong tâm lý học, người ta gọi đó là earned secure attachment, tức là sự gắn bó an toàn có được nhờ nỗ lực tự thân. Dù tuổi thơ của cậu có bấp bênh đến đâu, cậu vẫn có quyền tự tay xây dựng lại một nền tựa an toàn cho chính mình ở thì hiện tại.

Để làm được điều đó, cậu cần bắt đầu bằng việc tạo thói quen quan sát những phản ứng tự động của mình. Khi cậu thấy mình sắp sửa nổi cơn ghen tuông vô cớ, hoặc sắp sửa viện cớ chia tay vì tự nhiên thấy chán, hãy dừng lại một nhịp. Hãy nhận diện rằng, à, đây là kiểu gắn bó cũ đang lên tiếng. Việc nhận diện này tạo ra một khe hở nhỏ giữa cảm xúc và hành động, cho cậu cơ hội để chọn một cách cư xử khác đi thay vì hùa theo thói quen cũ.

Quan trọng hơn cả, việc sửa chữa những khuôn mẫu này không bắt đầu từ việc tìm một người yêu hoàn hảo để gánh vác sự bất an của cậu. Nó bắt đầu từ việc cậu tự chăm sóc đứa trẻ hoảng sợ bên trong chính mình, điều mà cậu có thể tìm thấy những chỉ dẫn dịu dàng trong bài Đứa trẻ bên trong và những vết thương chưa được vỗ về. Khi cậu bắt đầu biết cách tự an ủi mình lúc buồn, biết cách tự đứng vững mà không cần ai phải chống đỡ, cậu sẽ trở thành bến đỗ an toàn của chính mình.

Và khi bên trong cậu đủ vững chãi, kiểu gắn bó của cậu sẽ tự khắc mềm lại. Cậu sẽ bớt đi sự hoảng loạn, bớt đi sự xa lánh. Cậu sẽ bắt đầu biết cách bước vào tình yêu với đôi tay mở rộng: không bấu víu tuyệt vọng, cũng không rụt rè phòng ngự. Cậu sẽ thương người một cách từ tốn, bình yên, như cái cách mà cậu cuối cùng cũng đã biết thương chính bản thân mình, và bài Học cách yêu thương chính mình trước khi tìm kiếm nửa kia sẽ minh chứng cho cậu thấy sự bình yên đó đáng giá nhường nào.

---