Burnout không phải là lười biếng

Tám giờ sáng, cậu uể oải mở điện thoại, tay với bấm tắt tiếng chuông báo thức đang reo lên lần thứ năm trong khi ánh sáng từ màn hình hắt lên khuôn mặt vẫn còn trĩu nặng sự mỏi mệt. Ngay khoảnh khắc nhìn thấy hàng tá tin nhắn công việc chưa đọc, một cái rùng mình nhẹ bỗng chạy dọc sống lưng vì khối lượng công việc khổng lồ đang chực chờ nuốt chửng lấy mình. Cậu biết rất rõ bản thân phải ngồi vào bàn làm việc để hoàn thành đống báo cáo dang dở, thậm chí tối qua cậu còn tự hứa một cách chắc nịch rằng hôm nay nhất định sẽ cày cuốc bù lại. Vậy mà ngay lúc này, cậu không thể nào nhấc nổi tay lên để gõ lấy một chữ, trong khi sự trì hoãn cứ thế quấn lấy cậu như một lớp màng nhện dính dấp và ngột ngạt.

Mười phút trôi qua, cậu mệt mỏi đóng nắp laptop lại rồi lướt mạng xã hội trong vô thức, sau đó lại gục đầu xuống gối với một mớ cảm xúc hỗn độn đang giằng xé bên trong. Và rồi, một tiếng nói quen thuộc và tàn nhẫn bắt đầu vang lên trong đầu: "Sao mày lại lười biếng đến thế này, mày thật vô dụng, người ta làm được mười việc còn mày làm một việc cũng không xong". Nhưng cậu ơi, hãy dừng lại một nhịp và hít một hơi thật sâu để nghe mình nói điều này, sự thật không hề giống như những gì tiếng nói độc hại kia đang thì thầm, bởi cậu không hề lười biếng một chút nào.

Ranh giới mong manh giữa mệt mỏi thể chất và kiệt quệ tâm hồn

Có một sự khác biệt rất lớn và rõ ràng giữa sự lười biếng với tình trạng kiệt sức hoàn toàn về mặt cảm xúc, hay trong tâm lý học còn gọi là burnout. Người lười biếng chọn không làm việc và họ hoàn toàn thoải mái, vui vẻ tận hưởng sự rảnh rỗi đó bằng cách nằm dài trên sô pha xem phim cả ngày mà không hề mảy may cảm thấy cắn rứt. Thế nhưng với cậu, cậu không làm việc nhưng lại đang bị thiêu đốt bởi cảm giác tội lỗi, lo âu và sự tự ghê tởm chính bản thân mình. Phải hiểu rằng, một người lười biếng sẽ không bao giờ tự dằn vặt mình đến mức phát khóc chỉ vì họ không thể hoàn thành được công việc.

Burnout không phải là trạng thái mệt mỏi thông thường, nó cũng chẳng phải là cái loại mệt mỏi thể chất sau một ngày dài dọn dẹp nhà cửa hay tập thể dục quá sức, thứ mệt mỏi mà cậu chỉ cần ngủ một giấc thật sâu là có thể xua tan ngay vào sáng hôm sau. Trái lại, burnout là kết quả của việc cậu đã chạy quá tốc độ trong một thời gian quá dài mà không hề được nạp lại nhiên liệu, là hậu quả của những tháng ngày cậu cho đi quá nhiều năng lượng và vắt kiệt tâm sức của bản thân nhưng không nhận lại được sự công nhận hay niềm vui tương xứng. Sự thật là cậu đã bỏ qua tiếng nói của cơ thể và tâm trí mình quá nhiều lần, liên tục ép chúng phải hoạt động quá công suất cho đến khi chúng quyết định đình công toàn diện.

Cái cảm giác trống rỗng hay tê liệt mà cậu đang trải qua lúc này thực chất chính là cơ chế tự vệ cuối cùng của cơ thể, khi nó tự động giật sập cầu dao điện để ngăn cản cậu tiếp tục vắt kiệt chính mình. Cơ thể cậu thà để cậu cảm thấy vô dụng còn hơn là phải bất lực nhìn cậu sụp đổ hoàn toàn về mặt sinh học.

Cậu có nhớ những ngày cuối tuần trôi qua trong sự trống rỗng, khi cậu từ chối những cuộc hẹn hò cà phê với bạn bè để chỉ ru rú trong phòng tối và nằm nhìn trần nhà một cách vô định không? Cậu khao khát được nghỉ ngơi vô cùng, nhưng trong đầu cậu lại là một mớ deadline đang xoay mòng mòng cùng những lời trách móc của sếp cứ văng vẳng bên tai, khiến cậu không thực sự nghỉ ngơi mà chỉ đang trốn tránh hiện thực trong sự sợ hãi tột cùng. Đó, chính xác là khuôn mặt thật của burnout.

Tiếng còi báo động bị ngó lơ từ lâu

Quá trình dẫn đến burnout thường âm thầm và len lỏi đến mức cậu hiếm khi nhận ra cho đến khi thực sự gục ngã hoàn toàn, bởi nó không hề xuất hiện chỉ sau một đêm thức trắng. Hãy thử dành một chút tĩnh lặng để nhìn lại xem, có phải cậu đã lờ đi những dấu hiệu cảnh báo từ chính cơ thể mình từ rất lâu rồi không?

Hãy nhớ lại khoảnh khắc cậu mới bắt đầu công việc này, khi cậu từng tràn đầy nhiệt huyết và sẵn sàng làm thêm giờ không cần trả lương chỉ vì muốn cống hiến, muốn chứng tỏ bản thân với mọi người. Nhưng rồi những đóng góp của cậu dần bị xem là điều hiển nhiên, khiến sự thất vọng bắt đầu tích tụ thành những hạt sạn nhỏ trong lòng mà cậu cứ cố gắng phớt lờ chúng, tự nhủ rằng ai đi làm mà chẳng phải đối mặt với áp lực. Và thế là cậu tiếp tục mỉm cười gượng gạo với đồng nghiệp, ngoan ngoãn gật đầu nhận thêm việc dù trong thâm tâm biết rõ mình đã quá tải.

Và rồi cơ thể cậu bắt đầu lên tiếng phản kháng. Cậu thức dậy vào buổi sáng, dù đã ngủ đủ tám tiếng nhưng cảm giác kiệt sức vẫn đè nặng lên từng thớ cơ, khiến những sở thích từng làm cậu rạo rực vui vẻ như đọc một cuốn sách hay đi dạo dưới tán cây rợp bóng giờ đây bỗng trở nên vô nghĩa và tẻ nhạt. Cậu thấy mình khó tập trung hơn, trí nhớ giảm sút đáng kể, lại cực kỳ dễ nổi cáu với những chuyện nhỏ nhặt nhất, thậm chí sẵn sàng gắt gỏng với cả những người thân yêu chỉ vì một câu nói đùa vô thưởng vô phạt.

Thậm chí, cơ thể cậu bắt đầu xuất hiện những triệu chứng kỳ lạ và đáng sợ: dạ dày cậu quặn đau mỗi sáng thứ hai thức dậy chuẩn bị đi làm, những cơn đau đầu dai dẳng không rõ nguyên nhân liên tục hành hạ cậu hàng đêm. Rồi cậu bị đau mỏi vai gáy kinh niên, rụng tóc từng mảng, hay trằn trọc mất ngủ dù đôi mắt đã trĩu nặng vì mệt mỏi. Trong sự lo lắng tột độ, cậu đi khám bác sĩ và làm đủ mọi xét nghiệm đắt tiền, nhưng kết quả nhận lại chỉ là lời thông báo rằng cơ thể cậu hoàn toàn khỏe mạnh và không có bệnh lý thực thể nào cả.

Đó không phải là do cậu đang nhạy cảm thái quá hay tự tưởng tượng ra bệnh tật, mà là cơ thể cậu đang buộc phải lên tiếng bằng ngôn ngữ của nỗi đau vật lý. Điều này xảy ra là vì trong suốt một thời gian dài, khi nó cố gắng nói chuyện bằng sự mệt mỏi cảm xúc hay bằng những nỗi buồn vô cớ, cậu đã thẳng thừng phớt lờ và bắt nó phải im lặng để cậu tiếp tục chạy đua với công việc.

Văn hóa độc hại và quyền được thở

Chúng ta đang sống trong một xã hội tôn vinh sự bận rộn một cách mù quáng, nơi dạy cho chúng ta rằng nghỉ ngơi là một thứ xa xỉ phẩm, một phần thưởng phải đánh đổi bằng rất nhiều mồ hôi và nước mắt mới có quyền được nhận. Suốt bao năm qua, cậu được dạy rằng mình phải làm xong hết việc mới được phép nghỉ, phải đạt được chỉ tiêu công việc, phải mua được nhà và sắm được xe thì mới được phép thư giãn. Thế nên, nếu cậu lỡ nghỉ ngơi khi chưa đạt được thành công như kỳ vọng của người khác, cậu sẽ tự động bị gắn mác là kẻ yếu kém và thiếu nghị lực.

Áp lực đó lại càng trở nên nghẹt thở hơn mỗi khi cậu lướt mạng xã hội và nhìn thấy bạn bè đồng trang lứa đang khoe thành tích thăng chức, mua ô tô hay đi du lịch sang chảnh. Ngay lúc đó, cậu nhìn lại bản thân mình đang chật vật với mớ tài liệu lộn xộn cùng số dư tài khoản eo hẹp, rồi cậu hoảng sợ vì nghĩ mình bị bỏ lại phía sau. Để khỏa lấp nỗi sợ đó, cậu lại càng tự ép mình phải chạy nhanh hơn, phải thức khuya hơn và phải làm việc nhiều hơn nữa.

Chính cậu đã tự tước đi quyền được nghỉ ngơi của chính mình một cách tàn nhẫn khi coi bản thân như một cỗ máy kiếm tiền không hơn không kém. Nhưng cậu ơi, cơ thể và tâm lý con người tuyệt nhiên không vận hành theo cái logic máy móc tàn khốc đó, bởi cậu được làm bằng máu thịt, bằng cảm xúc, chứ không phải bằng sắt thép vô tri. Cậu hoàn toàn không thể cắm điện và chạy liên tục hai mươi bốn giờ mỗi ngày, suốt bảy ngày mỗi tuần mà không bao giờ bị hỏng hóc.

Sự tĩnh lặng không phải là khoảng lùi

Khi cậu đang chìm sâu trong trạng thái burnout, mọi lời khuyên như hãy cố lên hay hãy suy nghĩ tích cực lên đều trở nên vô cùng sáo rỗng và sặc mùi độc hại. Mình không ở đây để chỉ cho cậu cách vượt qua nó trong ba bước đơn giản, bởi quá trình hồi phục từ kiệt quệ tâm lý luôn đòi hỏi rất nhiều thời gian, sự kiên nhẫn và quan trọng nhất là một sự bao dung vô bờ bến với chính bản thân cậu.

Mình chỉ muốn cậu khắc sâu một điều duy nhất lúc này: cái cảm giác tê liệt, không thể nhấc tay lên làm được bất cứ việc gì ở hiện tại tuyệt đối không phải là tội lỗi của cậu. Cậu không hề yếu kém, không hề lười biếng và cũng chẳng thiếu ý chí; cậu chỉ đang cạn kiệt đến những giọt sinh lực cuối cùng sau một thời gian quá dài cố gắng gồng gánh mọi kỳ vọng của thế giới này trên đôi vai bé nhỏ của mình.

Hãy tự cho phép bản thân mình được sụp đổ một chút, vì cậu không cần thiết lúc nào cũng phải gồng mình mạnh mẽ. Việc đầu tiên và quan trọng nhất bây giờ không phải là ép bản thân mở màn hình máy tính lên để làm việc, mà việc cậu cần làm ngay lúc này là hít một hơi thật sâu rồi từ từ thở ra. Hãy ngưng ngay việc chửi mắng chính mình bằng những từ ngữ tồi tệ, vòng tay ôm lấy cơ thể đang rã rời của cậu, và dũng cảm thừa nhận rằng: mình đang rất mệt.

Sự thật là việc thừa nhận sự kiệt sức của bản thân, cho phép mình được nghỉ ngơi mà không kèm theo bất kỳ điều kiện hay cảm giác tội lỗi nào, đôi khi lại chính là bước dũng cảm nhất để cậu bắt tay vào hành trình tự chữa lành những vết thương của chính mình.

---